|
INFORMASHON PA DUNADO DI TRABOU RIBA DERECHO
TOKANTE RETIRU
1.
Introdukshon
E foyeto
aki ta duna un bista general di stipulashonnan legal pa tèrmina
un kombenio di trabou, manera ta aplikabel na Antia Hulandes. Den
lenguahe diario sa yama e konhunto di stipulashon aki “derecho
tokante retiru”.Aki
den ta trata na kontestá e preguntanan mas frekuente relashoná
ku dunamentu di retiru.
E
foyeto aki ta destiná, na promé instansha, pa dunadó
di trabou i pa esnan ku for di un punto di bista di dunadó
di trabou, tin di aber regularmente ku derecho di retiru. I tambe
pa esnan ku tin pensá pa lanta un negoshi ku personal den
servisio na Antia Hulandes, e foyeto aki por aklará un ke
otro.Pa
trahadó a traha un foyeto apart relashoná ku derecho
tokante retiru.
2.
Protekshon kontra retiru
Mester
wak legislashon di retiru na promé lugá den kuadro
di protekshon kontra retiru di un trahadó. Legisladó
(Staten, Parlamentu di Antia Hulandes) ta purba te na sierto altura
pa protehá interes dje partido mas débil den merkado
laboral, esta e trahadó. Pero
legisladó tin bista tambe pa interes dje dunadó di
trabou. E último aki tin komo meta prinsipal: un bon funshonamentu
di su empresa. Esaki ta nifiká ku, dependiente dje resultado
di negoshi, mester tin e posibilidat pa duna retiru, den un tèrmino
relativamente kòrtiku. Malfunshonamentu di un trahadó,
tambe por stroba un bon funshonamentu den un empresa. Den tal kaso
tambe e dunadó di trabou mester por tèrminá
relashon di labor ku e trahadó. Pa tur e kasonan aki legislashon
di retiru tin kontesta
3.
Tèrminashon di un kombenio di trabou
Tèrminashon
di un kombenio di trabou por sosodé pa medio di aviso adelantá.
Pa esaki e dunadó di trabou, den sierto kaso, mester di pèrmit
di Direktor di Direktorado pa Asuntunan Laboral. E dunadó
di trabou mester manda un petishon al respekto pa Direktorado pa
Asuntunan Laboral.
E
konstrukshon aki den lei, kaminda adelantá ta pone balides
dje retiru na prueba, ta un forma úniko di protekshon kontra
retiru den nos region.
E echo
en partikular ku e konstrukshon aki ta poko konosí a kondusí
na un malkomprondementu persistente ku, unabes a tuma un trahadó
den servisio pa tempu indefiní (den servisio fiho), lo ta
kasi imposibel pa dun’é retiru!
Sinembargo
si e motibu di retiru ta bon fundá i aseptabel, (kasi) semper
Direktor di Direktorado pa Asuntunan Laboral lo duna pèrmit
pa retiru.
Lei
di Retiru no ta aplikabel riba:
-trahadó
di un órgano públiko (empleado públiko, pero
tambe trahadó di gobièrnu i
trahadó ku ta traha a base di kontrakt na gobièrnu);
-maestro di skol i dosente;
-personanan ku ta ehersé un funshon religioso (p.e. pastor
i domi);
-trahadónan ku ta hasi trabou di kas, trahadó doméstiko,
pa personanan privá (kriá di kas);
-kombenio di trabou di un direktor;
-kombenio di trabou pa tempu definí, ku eksepshon di tal
kombenio ku direkto o indirekto a wòrdu sigui pa un kombenio
pa tempu indefiní o riba un kombenio kaminda mesun trahadó
tabata den servisio konsekutivo serka diferente dunadó di
trabou, kende rasonablemente por konsiderá komo susesor di
otro; kaso di bankarota.
4.
Motibu di retiru
E tres
motibunan prinsipal pa por tèrminá un kombenio di
trabou ta:
1.
Motibunan empresarial-ekonómiko, manera seramentu di negoshi,
reorganisashon o bahada konstante di aktividat empresarial
Den
e kasonan menshoná, mester ta bisto ku e posibilidat pa superá
e difikultatnan den un tempu kòrtiku, no ta presente!
2.
Inkapasidat dje trahadó den su trabou.
Den
e kaso aki mester proba ku den mesun empresa no tin niun otro lugá
di trabou disponibel pe trahadó.
3.
Disgustu den relashon di trabou entre dunadó di trabou i
trahadó.
E
pregunta - ken tin falta - por hunga un papel aki (den desishon).
Ta
di gran importansha pe dunadó di trabou den su petishon pa
pèrmit di retiru, argumentá e motibunan dje retiru
hopi bon.
Si
abo komo dunadó di trabou por ehèmpel ke kita un trahadó
fo’i trabou, pasobra resultado di empresa ta desepshonante,
anto e ora ei bo mester proba ku sifra e motibu dje retiru, esta,
“motibunan empresarial-ekonómiko”. Si bo entregá
e datonan aki mesora huntu ku bo petishon na Direktorado pa Asuntunan
Laboral, esaki lo kontribuí na un atendementu mas rápido.
5.
Prosedimentu di retiru
Kon
e prosedimentu di retiru ta tuma lugá i kiko abo komo dunadó
di trabou mester hasi?
Dunadó
di trabou mester entregá un petishon pa pèrmit di
retiru, bon argumentá, na Direktorado pa Asuntunan Laboral.
Tin formulario speshal pa esaki, optenibel na tal Direktorado.
Luego
empleadonan di tal Direktorado ta yama e trahadó pe defendé
su mes kontra e petishon. Despues si ta nesesario por yama e dunadó
di trabou pa duna komentario riba e defensa. E etapa di “skucha
partidonan” ta tuma lugá mas tantu posibel den forma
skibí. Ademas ta purba media entre partidonan. E ámtenar
ku ta atendé e kaso ta traha un nota di resultado di su opservashonnan.
Direktorado pa Asuntunan Laboral ta manda esaki pa Komishon di Retiru.
E komishon aki, ku ta konsistí di por lo menos dos representante
di dunadó di trabou i dos di trahadó i un presidente
imparsial, ta reuní mayoria biaha un bia pa siman pa formulá
un konseho riba e petishonnan pa pèrmit di retiru i manda
esakinan pa Direktor di Direktorado pa Asuntunan Laboral.
E
por sea duna o ninga un pèrmit di retiru. Ta partisipá
esaki na dunadó di trabou i trahadó pa medio di un
desishon ofisial.
Na
promé bista e prosedimentu deskribí ariba ta parse
demasiado detayá i kompliká. Pero e forma aki, debí
na su hopi momentu di deliberashon, ta krea un garantia pa imparsialidat
den pisamentu di interes di dunadó di trabou i trahadó.
Den
práktika e prosedimentu di retiru ta tuma su tempu. Pero
e prosedimentu aki mayoria bia ta muchu mas kòrtiku ku un
proseso hudisial normal. Direktorado pa Asuntunan Laboral ta instruí
su personal, di moda ku por aselerá atendementu atministrativo
dje petishon. Tèrmino máksimo pa atendementu di un
petishon pa pèrmit di retiru ta 6 siman. Den kasonan partikular
por alargá e periodo aki ku 6 siman, ku permiso di Minister
pa Asuntunan Laboral (awor: Minister di Asuntu Ekonómiko
i di Asuntunan Laboral o Sekretario di Estado pa Asuntunan Laboral).
Asina
Direktor di Direktorado pa Asuntunan Laboral duna pèrmit,
por avisá pa tèrminá e relashon di labor. Aki
mester tene kuenta si ku e periodo di aviso i e dia di tèrminashon.
E dia di tèrminashon te dia ku realmente e relashon di labor
ta kaba. E periodo dje aviso ku e dunadó di trabou tin ku
tene na konsiderashon awor, ta dependé dje durashon di relashon
di labor dje trahadó. E skema ta losiguiente:
-1
luna, ora ta menos ku 5 aña di servisio;
-2 luna, ora ta 5 aña o mas di servisio, pero menos ku 10;
-3 luna, ora ta 10 aña o mas di servisio, pero menos ku 15;
-4 luna, ora ta 15 aña o mas di servisio.
Den kaso di retiru individual i kolektivo, despues ku Direktor di
Direktorado pa Asuntunan Laboral a huzga e petishon individual i
tambe e plan di retiru i a duna pèrmit den ambos kaso, tin
mag di deskontá e tempu ku a tuma pa huzga e petishon, for
di e periodo di aviso, basta ku sobra por lomenos 1 luna dje periodo
di aviso.
Solamente
den un kontrakt kolektivo (cao) por hasi e periodo di aviso di dunadó
di trabou mas kòrtiku. Por prolongá periodo di aviso
di dunadó di trabou pa medio di un kombenio por eskrito.
E reglanan
pa dia di tèrminashon i periodo di aviso ta konta tambe pe
kasonan di retiru kaminda no mester di pèrmit di Direktor
di Direktorado pa Asuntunan Laboral.
Ora
un trahadó mes ke tuma retiru, tin otro regla ta konta. Den
tal kaso e trahadó tin ku tene kuenta ku un periodo di aviso
di 1 luna.
Paga
tinu: den un kombenio di trabou individual por desviá
di esaki. Por negoshá un periodo di aviso mas largu por ehèmpel
(te na un máksimo di 6 luna).
Hopi
bia ta indiká e durashon dje periodo di aviso di retiru den
e kombenio di trabou individual. Pero por hasi esaki tambe den kontrakt
kolektivo (cao) o pa medio di un reglamento depositá na archivo
di Korte di Hustisia (‘griffie’).
Por
duna aviso di retiru tantu ku boka komo skibí. Preferibel
hasi uso dje último.
6.
Retiru kolektivo
Ora
un dunadó di trabou, denter di un tèrmino di 3 luna,
ke retirá 25 trahadó o mas, o mas ku 25% dje kantidat
di trahadó den su empresa (ku un mínimo di 5 trahadó),
ta papia di retiru kolektivo.
Ora
un dunadó di trabou ke opta pa retiru kolektivo, e ta obligá
pa partisipá esaki na Direktor di Direktorado pa Asuntunan
Laboral, por lo menos 2 luna promé ku tèrminá
e kombenionan laboral konserní. Denter di 8 dia despues ku
el a partisipá Direktor su intenshon, e mester presentá
un plan di retiru.
Tal
plan mester kontené por lo ménos losiguiente:
1. e
kantidat di trahadó ku dunadó di trabou ke retirá,
partí segun funshon, edat, sekso i ansienidat (segun edat
i kantidat di aña di servisio);
2. e fecha di tèrminashon di kombenionan laboral:
3. resultado di deliberashon ku sindikato, si esei ta e kaso;
4. e medidanan ku dunadó di trabou a tuma pa suavisá
e konsekuenshanan di retiru pe trahadónan konserní.
7.
Ki ora tèrminashon di kombenio di trabou no ta posibel
Den
un kantidat di kaso un dunadó di trabou no por tèrminá
un kombenio di trabou pa tempu indefiní, hasta si el a haña
pèrmit pa retiru.
E eksepshonnan
aki ta pará den Kódigo Sivil, artíkulo 1615h.
Durante
malesa o inkapasitashon pa traha di un trahadó pa motibu
di aksidente, un dunadó di trabou no por tèrminá
e kombenio di trabou. Den kaso ku un trahadó ta malu mas
ku 1 aña sin interupshon i mientras no tin un bista di rekuperashon
di salú kompletu o parsial pe por sigui ehekutá su
funshon o kualke otro trabou adekuá den e empresa, mayoria
bia Direktor di Direktorado pa Asuntunan Labor ta duna pèrmit
pa retiru. Si un trahadó, ku ta inkapasitá pa traha
por lomenos 1 aña sin interupshon, por splika na un manera
aseptabel ku denter di 3 luna e lo ta kompletu o parsial kapasitá
pa sigui ku su funshon o un otro trabou adekuá den e empresa
(basta ku esaki ta disponibel) Direktor di Direktorado pa Asuntunan
Labor por lo general no ta duna pèrmit pa retiru.
For
di 1 ougùstùs 2000, kualke kondishon den un kombenio
ku ta bisa ku relashon di trabou ta tèrminá na momentu
di matrimonio, embaraso o dunamentu di lus, ta nulo!
Alabes
ta prohibí pa dunadó di trabou tèrminá
un relashon di trabou pa motibu ku un trahadó ta miembro
di un sindikato o pa motibu di aktividat sindikal, a menos ku e
aktividatnan ei ta tuma lugá den ora di trabou dje trahadó
i e dunadó di trabou a base di argumento rasonabel no a duna
pèrmit.
8. Otro manera pa tèrminá un kombenio di trabou
Banda
dje deskripshon den paragraf 3 tokante tèrminashon di un
kombenio di trabou, tin un kantidat di otro manera pa kaba un relashon
di trabou. Pe maneranan aki no tin mester di pèrmit di Direktor
di Direktorado pa Asuntunan Laboral.
E formanan
prinsipal ta:
a.
KONSENTIMENTU MUTUO.
Tantu
dunadó di trabou komo trahadó ta di akuerdo pa tèrminá
e kombenio di trabou. Ounke no ta obligatorio, sano huisio ta bisa
ku ta bon pa pone e “konsentimentu mutuo” ei riba papel.
Esaki por evita malkomprondementu despues.
b.
RETIRU IMEDIATO.
Retiru
imediato ta tèrminá relashon di trabou ku efekto di
ehekushon imediato.
Pero
pa esaki mester un motibu urgente si, ku tin ku keda partisipá
na mes momentu ne trahadó.
Algun
ehèmpel di motibu urgente por ta:
-ladronisia
di parti dje trahadó,
-faltamentu serio ku deber dor dje trahadó,
-buracheria o komportashon fo’i òrdu di trahadó
durante trabou.
Promé ku dunadó di trabou disidí di duna retiru
imediato, e mester investigá bon si enberdat ta trata di
motibu urgente! Si esaki no ta e kaso, por pidi hues den un kaso
sumario pa deklará e retiru nulo! Ademas e trahadó
por pidi daño i perhuisio.
E trahadó
tambe por tin motibu hustifiká pa pidi retiru imediato, manera
falta di paga suèldu na tempu di parti di dunadó di
trabou.
c.
UN KONTRAKT DI LABOR POR TERMINA TAMBE PA VIA DI “EFEKTO DIREKTO
DI LEI”.
Esaki
ta e kaso ora ta trata di kontrakt di labor pa tempu definí.
Por ta tambe ku den e kombenio no tin fecha menshoná, pero
un sierto akontesimentu. Por ehèmpel di un proyekto ku ta
kaba. Den e kaso ei tambe e kombenio di trabou ta tèrminá.
Den
sierto kaso un seri di kontrakt pa tempu definí por kambia
outomátiko den un kontrakt pa tempu indefiní (pa esaki
wak e foyeto’fleksibilisashon di legislashon di labor’).
Den e último kaso aki, aviso adelantá di retiru, ta
un eksigensha.
d.
TERMINASHON DI KOMBENIO DI TRABOU DURANTE TEMPU DI PRUEBA.
Ora
kumbiní un tempu di prueba den un kontrakt di labor o un
kombenio di trabou kolektivo, kada partido por tèrminá
e kombenio di trabou ku efekto imediato di ehekushon Pa esaki no
mester di pèrmit di Direktor di Direktorado pa Asuntunan
Laboral.
Paga
tinu: tempu di prueba por dura máksimal 2 luna i mester negosh’é
i pon’é riba papel.
e.
DISOLVEMENTU DI KOMBENIO DI TRABOU A BASE MOTIBU IMPORTANTE
Banda
dje maneranan spliká ariba, semper ta keda e posibilidat
pa pidi hues den promé instansha pa disolvé (tèrminá)
e kombenio di trabou a base di “motibunan importante”.
Un abogado por konta bo mas tokante esaki.
9.
Mas informashon
Natural
no tin tur regla i nan eksepshon den e foyeto aki. Si bo ke sa mas
detaye, bo por wak den e leinan ku ta trata retiru. E lei ku ta
trata ‘tèrminashon di kombenionan laboral’, bo
ta haña den: “Publicatieblad 1972, nr. 111 i den Publicatieblad
2000, nr. 68. (Landsverordening beëindiging arbeidsovereenkomsten).
Den
Kódigo Sivil, artíkulo 1613 te 1629 ta trata ‘kombenionan
di labor’.
Artíkulo
1615e te 1615x (sekshon sinku) ta trata spesífikamente e
diferente maneranan ku por tèrminá un kombenio di
trabou.
|