|
INFORMASHON PA TRAHADÓ TOKANTE RETIRO
Un dunadó
di trabou por kita mi fo’i trabou sin mas? Kuantu dia e periodo
di preaviso ta? Kiko mi por hasi si mi no ta di akuerdo ku mi retiro?
Riba e preguntanan aki i otro pregunta di trahadónan tokante
retiro, e foyeto aki ta duna kontesta.
1.
Protekshon kontra retiro
Derecho
tokante retiro ta protehá trahadó kontra retiro inhustu
i arbitrario. Pero no t’asina ku derecho tokante retiro ta
sòru pa nunka mas no por kita un trahadó fo’i
trabou. Pasobra tin momentu ku un dunadó di trabou mester
kita un trahadó, pa motibu ku su empresa a bira mas chikí
òf mester sera. Por ta tambe ku un trahadó ta inkapasitá
pa su trabou òf ta komportá hopi malu durante su trabou.
E ora ei tambe un dunadó di trabou mester por kita un trahadó.
Di otro banda, podisé un trahadó mes ke tuma retiro,
p’e por tuma un mihó trabou otro kaminda.
Pero legislashon tokante retiro konosé tambe algun kaso,
kaminda no por retirá un trahadó. Mas aleu nos lo
trata e kasonan aki.
2.
Ken lèi ta protehá?
Lèi
(Kódigo Sivil i Lèi di Retiro) en prinsipio ta protehá
tur trahadó kontra retiro basá riba argumentashon
inhustu. Sinembargo Lèi di Retiro no ta aplikabel riba:
- trahadó di un órgano públiko (empleado públiko,
pero tambe trahadó ku ta traha riba kontrato serka gobièrnu);
- maestro di skol i dosente;
- personanan ku ta ehersé un funshon religioso (p.e. pastor
i domi);
- trahadó di trabou di kas, trahadó doméstiko
pa personanan privá;
- kombenio di trabou di un direktor;
- kombenio di trabou pa tempu definí, ku eksepshon di tal
kombenio ku direkto òf indirekto a sigui un kombenio pa tempu
indefiní òf riba un kombenio kaminda mesun trahadó
tabata den servisio konsekutivo serka diferente dunadó di
trabou, kende rasonabelmente por konsiderá komo susesor di
otro;
- kaso di bankarota.
3.
Ora bo dunadó di trabou ke kita bo
Ora
bo dunadó di trabou ke kita bo, normalmente e mester di pèrmit
di Direktor di Direktorado di Labor. Lèi di Retiro ta preskribí,
ku si un dunadó di trabou ke kita un trahadó mediante
aviso adelantá, gobièrnu mester investigá promé
si esaki ta rasonabel. Pa hasi esaki, e dunadó di trabou
mester hasi un petishon pa retiro na Direktorado di Labor.
Den e petishon e dunadó di trabou mester duna e motibu p’e
retiro i e motibu mester ta aseptabel. E motibu por ta por ehèmpel:
- seramentu
òf reorganisashon dje empresa, por ehèmpel pa motibu
ku resultado dje empresa a bai atras (“motibunan empresarial-ekonómiko”);
- inkapasidat
dje trahadó pa traha e trabou;
- disgustu
den relashon di trabou entre dunadó di trabou i trahadó.
E empleado
di Direktorado di Labor lo puntra abo komo trahadó pa bo
duna bo komentario riba e petishon di retiro. Si bo no tin komentario,
ta sufisiente bisa: “Mi ta warda riba desishon di Direktor
di Direktorado di Labor”.
Luego e empleado di Departamentu di Asuntunan Laboral ta entregá
e fail di retiro n’e Komishon di Retiro. E komishon aki -ku
ta konsistí di por lo menos dos representante di dunadó
di trabou i dos representante di trahadó i un presidente
imparsial- ta reuní i entregá su konseho na Direktor.
Finalmente e Direktor ta disidí si ta duna pèrmit
di retiro, si òf nò. Mediante un karta e lo pone bo
na altura di esaki. Tèrmino (durashon) máksimo pa
atendementu di un petishon pa pèrmit di retiro ta 6 siman.
Den kasonan partikular por alargá e periodo aki ku pèrmit
di Minister ku 6 siman mas (awor: Minister di Asuntunan Ekonómiko
i di Labor; e parti di Labor ta keda atendé pa Sekretario
di Estado di labor).
4.
Periodo di preaviso
Te
ora Direktor duna pèrmit pa retiro numa, un dunadó
di trabou por avisá pa tèrminá e relashon di
trabou. Aki mester tene kuenta sí, ku dia di aviso i periodo
di preaviso. Ku dia di aviso nos ke men: e dia ku e relashon di
trabou enbèrdat ta kaba. E periodo di preaviso ku e dunadó
di trabou tin ku tene na konsiderashon awor, ta dependé dje
durashon di relashon di labor dje trahadó. E skema ta losiguiente:
• 1 luna, si relashon di trabou a dura menos ku 5 aña;
• 2 luna, si relashon di trabou a dura 5 aña òf
mas, pero menos ku 10 aña;
• 3 luna, si relashon di trabou a dura 10 aña òf
mas, pero menos ku 15 aña;
• 4 luna, si relashon di trabou a dura 15 aña òf
mas.
Dunadó
di trabou por deskontá e tempu ku Direktor a tuma pa huzga
petishon di retiro i plan di retiro, fo’i dje periodo di preaviso,
basta ku sobra por lomenos 1 luna dje dia di aviso. Solamente den
CAO por hasi e periodo di preaviso ku lèi ta preskribí
pa dunadó di trabou, mas kòrtiku. Por hasié
mas largu si, mediante kombenio por eskrito.
Ora
un trahadó mes ke tuma retiro, otro regla ta konta. Den e
kaso ei un trahadó
mester tene kuenta ku un periodo di preaviso di 1 luna.
Paga
tinu: den un kombenio di trabou por eskrito por desviá di
esaki. Dje forma aki por kumbiní un periodo di preaviso mas
largu (te un máksimo di 6 luna).
Hopi
bia ta indiká periodo di preaviso den kombenio di trabou
individual. Pero por hasi esaki den CAO tambe òf den un reglamento
depositá na Archivo di Korte di Hustisia (“griffie”).
Por duna aviso di retiro tantu ku boka komo skibí. Preferibel
hasi uso dje último.
Durante
henter e periodo fo’i e momentu di petishon di pèrmit
di retiro te e fecha real di retiro- , abo komo trahadó mester
sigui haña bo salario kompletu pagá normal. Natural
bo tin ku keda traha normal, a menos ku e dunadó di trabou
no ta haña esaki nesesario.
5.
Ki ora no tin mester di pèrmit pa retiro?
Den
e kasonan siguiente no tin mester di pèrmit di Direktor:
a.
retiro imediato;
b. retiro ku konsentimentu mútuo;
c. na final di un kontrato di labor pa tempu definí;
d. retiro denter tempu di prueba;
e. disolvementu di kombenio di labor pa hues.
Aki
ta sigui splikashon:
a.
RETIRO IMEDIATO.
Den kaso di retiro imediato, relashon di trabou ta tèrminá
ku efekto di ehekushon imediato. E ora ei no mester di pèrmit
pa retiro, pasobra no tin mester di aviso adelantá. Loke
sí mester pa un retiro imediato, ta un motibu urgente, ku
mester keda partisipá direkto n’e trahadó. Un
motibu urgente por ta por ehèmpel:
- ladronisia di parti di trahadó;
- buracheria òf komportashon fo’i sla di trahadó;
- ningamentu di traha di parti di trahadó;
- faltamentu serio ku deber di parti di trahadó.
Den
kaso ku no tin niun motibu urgente, e trahadó por pidi hues
hasi e retiro nulo.
Tambe e trahadó por hasi un petishon pa daño i perhuisio.
Atenshon:
komo trahadó bo tambe por tuma retiro imediato, por ehèmpel
pasobra bo no ta haña bo salario pagá na tempu.
b.
KONSENTIMENTU MÚTUO.
Tantu abo trahadó komo dunadó di trabou, ta di akuerdo
ku ta tèrminá e kombenio laboral.
c.
KONTRATO PA TEMPU DEFINÍ.
Si bo tin un kombenio di trabou pa tempu definí, e kombenio
aki ta tèrminá na momentu ku e periodo kumbiní
vense. Ta posibel tambe ku e kombenio no ta menshoná un fecha,
pero un akontesimentu. Por ehèmpel un proyekto ku ta finalisá.
Den e kaso ei tambe e kombenio di trabou ta tèrminá.
Fo’i
1 ougùstùs 2000 no ta eksiguí aviso adelantá
mas pa tèrminashon di un kombenio di labor pa tempu definí-prolongá,
di moda ku e tipo di kombenio aki tambe ta kaba outomátiko.
Pa kontrabalansá esaki, a keda stipulá ku despues
di un kadena di 3 “kombenio laboral pa tempu definí-prolongá”,
e di 4 kontrato ta bira outomátiko:
un relashon di trabou pa tempu indefiní (trabou fiho).
Meskos ta konta, ora menos ku 4 relashon di trabou pa tempu definí,
a sigui otro ku pousa mèimèi di no mas ku 3 luna i
e relashonnan di trabou aki huntu a surpasá un periodo di
36 luna (ku pousanan aden). Ke men den ambos kaso ariba menshoná
ta surgi un relashon di trabou fiho. I pa tèrmina esakinan
sí, mester di aviso adelantá pa retiro.
Un
eksepshon riba e regla di kadena aki ta konta pa un kombenio di
trabou pa tempu definí di 3 aña òf mas, kual
solamente un bia ta keda prolongá ku menos ku 3 luna. Den
un kaso asina, no ta surgi un relashon di trabou fiho.
d.
TÈRMINASHON KOMBENIO DI LABOR DURANTE TEMPU DI PRUEBA.
Ora kumbiní un tempu di prueba den un kombenio di labor òf
den CAO, por tèrminá e kombenio di labor ku efekto
di ehekushon imediato, sea di banda di dunadó di trabou òf
di trahadó.
Paga
tinu: tempu di prueba mag di dura máksimal 2 luna i mester
ta akordá por eskrito (riba papel).
e.
DISOLVEMENTU DI KOMBENIO DI LABOR PA HUES
Hues den promé instansha, riba petishon di dunadó
di trabou òf trahadó, por disolvé un kombenio
di labor pa ‘motibunan hopi importante’. Den e kaso
ei hues por determiná bou di kua kondishon i ki momentu e
kombenio ta keda disolvé.
6.
Prohibishon di retiro
Bo
dunadó di trabou no mag di kita bo fo’i trabou (pa
medio di aviso previo) durante bo malesa òf inkapasitashon
pa traha pa motibu di un aksidente, basta ku e malesa òf
inkapasitashon no a dura un aña òf mas.
Tampoko
dunadó di trabou no mag di avisá pa tèrminá
relashon di trabou durante ferlòf di embaraso/dunamentu di
lus di un trahadó òf durante e tempu ku un trahadó
mayor di edat (o di menor di edat ku relashon di trabou ku a dura
por lomenos 6 luna) no por hasi e trabou kumbiní pa motibu
di kumplimentu ku servisio militar.
Alabes
ta prohibí pa un dunadó di trabou avisá pa
tèrminá relashon di trabou, pa motibu ku un trahadó
ta miembro di un sindikato òf sea pa motibu di su aktividatnan
sindikal, basta ku e esaki no ta tuma lugá den ora di trabou
dje trahadó i e dunadó di trabou a base di argumentunan
rasonabel no a pèrmití p’esaki.
For
di 1 ougùstùs 2000 kualke kondishon den un kombenio
ku ta bisa ku relashon di trabou ta tèrminá na momentu
di matrimonio, embaraso òf dunamentu di lus, ta nulo!
7.
Ora bo no ta di akuerdo ku bo retiro
Si
bo ta haña ku bo retiro ta inhustu, òf no a kana segun
regla, e ora ei ta mihó bo aserká bo sindikato mas
pronto posibel òf e sekshon di keho di Direktorado di Labor.
Nan por konsehá bo riba posibilidatnan pa bo defendé
bo kaso. Ora bo no ta di akuerdo ku bo retiro imediato, e ora ei
en todo kaso, bo mester protestá direkto i bon kla kontra
esaki. Preferibel hasi esaki por eskrito.
8.
Mas informashon
Tin
kos ku ainda no ta bon kla pa bo òf bo ke sa mas tokante
legislashon di retiro? Bo por tuma kontakto ku Direktorado di Labor
na Kòrsou, Bonèiru i Sint Maarten.
|