|
1. Kombenionan pa eherse trabou
Kódigo Sivil ta menshoná, pa loke ta trata kombenionan
pa traha kontra pago, enfátikamente tres sorto di kombenio:
I
kombenio pa traha trabou hustá.
II kombenio pa presta algun servisio.
III kombenio di trabou (pa hasi trabou).
Trabou
hustá
Trabou hustá ta un kombenio kaminda un partido, e kontratista,
ta mara su mes pa ku e otro partido, e kontratador, pa realisá
un trabou di karakter material, pafó di un relashon di trabou,
pa un preis stipulá pa e kontratador; i.c. partidonan tin
un sierto resultado na bista.
Presta
algun servisio
Kombenionan pa presta algun servisio ta presentá den práktika
bou di tur sorto di nòmber.
Ta trata prinsipalmente di un relashon entre un profeshonal ku ta
ehersé un profeshon liber (abogado, notario, accountant,
guia, etc.) i su kliente. I mas aleu tur otro kombenio unda sa hasi
trabou, pero kaminda nò tin kestion di un relashon di outoridat
(falta e elemento di outoridat), p.e. limpiamentu di un kura, labamentu
di outo, etc.
Kombenio di trabou (pa hasi trabou)
Un kombenio pa hasi trabou ta un kombenio pa kua un partido,
e obrero (trahadó), ta komprometé su mes pa traha,
den servisio di e otro partido, e patron (dunadó di trabou),
pa un suèldo durante sierto tempu.
Ora
un persona a ehersé trabou pa un otro kontra pago durante
tres luna konsekutivo, por lo menos 8 ora pa siman òf 35
ora pa luna, ta wòrdu suponé ku ta eksistí
un kombenio di trabou, a menos ku e dunadó di trabou por
proba lo kontrario.
E foyeto aki lo trata solamente kombenio di trabou.
2.
Ki ora ta papia di un kombenio di trabou?
Pa por papia di un kombenio di trabou mester tin:
A. Suèldo
B. Trabou
C. Un relashon di outoridat ("den servisio di")
ad.A:
Suèldo ta loke ta kombení komo kontra-prestashon pa
e trabou kual e dunadó di trabou debe òf lo debe e
trahadó.
Suèldo ta e kontra prestashon di e dunadó di trabou;
plaka (un suma fiho, provishon, parti den ganashi) kuminda, paña,
produktonan di e empresa i uso di un kas por ta elementonan di e
suèldo.
E dunadó di trabou mester tene kuenta ku e stipulashonnan
di Lei di Suèldo Mínimo.
ad.B:
E trahadó ta obligá di traha; e trabou mester ta di
balor i mester hasié personalmente; kier men, e trahadó
no ta liber pa laga otro persona hasi su trabou.
ad.C:
E trahadó ta den servisio di un dunadó di trabou;
e dunadó di trabou ta outorisá pa praktiká
outoridat; e dunadó di trabou ta outorisá pa duna
direkshon na e trabou; e dunadó di trabou ta outorisá
pa kontrolá e trabou i pa duna instrukshon ku mester sigui.
Ta trata kada bes di e situashon real (konkreto) i no kon partidonan
ta yama nan relashon.
3.
E forma/kontenido
E kombenio di trabou ta "vormvrij", kier men
e por ta verbal òf por eskrito; sinembargo pa algun areglo
e forma por eskrito ta preskribí. Un kombenio por eskrito
tin preferensha riba un verbal, speshalmente en konekshon ku posibilidatnan
di prueba; e gastunan ta na kuenta di dunadó di trabou.
En
general partidonan lo kombení na ora di sera un kombenio
di trabou entre otro e durashon, e tipo di trabou ku mester hasi,
e funshon, e suèldo, vakashon, algun sobresuèldo,
etc.
4.
Periodo di prueba
Ademas partidonan por kombení ku maksimalmente e
promé dos lunanan ta konta komo periodo di prueba.
Durante e periodo di prueba tur dos partido por tèrminá
e kombenio inmediatamente sin duna un motibu.
Un periodo di prueba por ta solamente por eskrito.
Un periodo di prueba di mas ku dos luna no ta bálido.
5.
Durashon
Por kombení un kombenio di trabou pa un periodo
definí (por ehèmpel un siman, seis luna, un aña,
pa durashon di un trabou spesífiko, miéntras ku ta
remplasá un trahadó ku ta malu) òf pa un periodo
indefiní (e asina yama "vaste dienst").
Desde
ku Lei di Fleksibilisashon a drenta na vigor (1 ougùstùs
2000) no por prolongá kombenio di trabou pa tempu definí
ilimitá mas.
Pa
terminashon (nò interino) di un kombenio di trabou temporal
prolongá, no ta rekerí pre-aviso, di moda ku e kombenio
di trabou temporal prolongá (te ku e di tres kombenio) tambe
ta termina outomátiko.
Kontrali
na esei despues di un kadena di 4 kombenio di trabou temporal prolongá,
kaminda entre kada kombenio kada biaha tin menos ku tres luna, e
di kuater kombenio outomatikamente ta bira un relashon di trabou
pa tempu indefiní (“servisio
permanente”). E mesun kos ta konta ora ku menos ku
4 kombenio di trabou pa tempu definí a sigui otro ku interupshonnan
di no mas ku tres luna i esakinan huntu a surpasa un periodo di
36 luna (inkluso e interupshonnan).
Un
kombenio di trabou temporal solamente por wòrdu termina promé
ku tempu si e derecho aki a wòrdu kumbiní por eskrito
pa kada un di e partidonan.
E distinshon
entre un kombenio pa un periodo definí i un indefiní
ta di importansha pa e manera di tèrminá e kombenio
di un banda i pa prolongáshon di e kombenio di un otro banda
(mira e foyeto di dunadó di trabou i retiro i trahadó
i retiro).
6.
Suèldo
E dunadó di trabou ta obligá di paga
e trahadó por lo ménos e suèldo mínimo
pa ora. Entrante 1 ougùstùs 2001 e sistema di suèldo
mínimo a kambia di tal forma ku ta solamente suèldo
mínimo pa ora ta aplikabel. Pa suèldo mínimo
aktual wak folder 4 na Ulandes of Ingles.
Den e sistema nobo suèldonan mínimo pa siman ta wòrdu
kalkulá dor di multipliká e kantidat di oranan laborá
pa siman ku e suèldo mínimo pa ora. E suèldo
mínimo pa luna ta wòrdu kalkulá dor di multipliká
promé e suèldo mínimo pa ora ku e kantidat
di oranan laborá pa siman i despues multipliká e resultado
ku 4,33 (pa mas informashon mira foyeto "minimumlonen").
7.
Obligashon di paga suèldo.
Mester paga suèldo stipulá (por ehèmpel
suèldo pa ora, pa siman, pa kinsena òf pa luna) di
e momentu ku e trahadó a drenta den servisio te na final
di e relashon di trabou.
E dunadó di trabou en prinsipio no tin mesté di paga
suèldo pa e tempu, ku e trahadó no a traha e trabou
kombení (no work, no pay).
Sinembargo, e trahadó ta keda ku e derecho riba suèldo
den e siguiente kasonan:
a.
Malesa òf aksidente
Si e trahadó a hañ'é stroba di hasi su
trabou dor di malesa òf aksidente, e mester risibí
durante un periodo relativamente kòrtiku (algun siman) su
suèldo kompleto for di promé dia. Partidonan por kombení
algo otro;
sinembargo
esaki mester sosodé por eskrito (por ehèmpel den kaso
di kontrato kolektivo);
(Paga tinu: Esnan ku ta kai bou di S.V.B. (esei ta esnan ku tin
entrante di 1-1-2002 un suèldo pa dia di maksimál
fl. 144,55 den kaso di un siman di trabou di 6 dia òf un
suèldo pa dia di maksimál fl. 173,46 den kaso di un
siman di trabou di 5 dia òf un suèldo pa luna di fl.
3758,30) tin maksimalmente 2 aña largu derechi riba pago
pa enfermedat.
b.
Kumplimentu ku obligashon legal
Si e trahadó hañ'é stroba di traha dor
di kumplimentu ku obligashon imponé pa un dekreto general,
ku no por sosodé den tempu liber (por ehèmpel vota,
kumplimentunan obligatorio na Registro Sivil, etc.) durante periodo
kòrtiku pero hustu (= algun ora) e mester risibí su
suèldo korespondiente kompleto.
c.
Sirkunstanshanan partikular
Si e trahadó pa motibu di sirkunstanshanan partikular
hañ'é stroba di traha (por ehèmpel dunamentu
di lus di su señora, morto i entiero di un miembro di kas
òf mayornan, wela i tanwelonan, yu, ñetu, ruman hòmber
o ruman muhé) tambe mester haña su suèldo kompleto
durante tempu kòrtiku pero hustu (= un òf mas dia).
Den kontrato kolektivo e asuntunan aki i otro asuntunan ekstraordinario
ta keda regla detayadamente.
d.
Negligensha di dunadó di trabou
Si e trahadó ta dispuesto pa traha pero e dunadó
di trabou nò ta hasi uzo di dje, e ora ei e trahadó
mester haña su suèldo kompleto paga.
8.
Overtaim
Den e Lei di Regulashon di Trabou 2000 distinshon a wòrdu
hasi entre trahadónan di skema i no-trahadónan di
skema. Un trahadó di skema ta un trahadó ku su orarionan
di trabou ta kaí kompletamente òf parsialmente fuera
di oranan regular di kantor.
Ta
importante pa sa si un trahadó ta un trahadó di skema
sí of nò, pasombra pa ambos grupo ta konta reglanan
apart enkuanto orarionan di trabou, orarionan di sosiegu, overtaim,
etc. (wak foyeto: Flexibilisering van de Arbeidswetgeving).
Overtaim
por surgi a konsekwensia:
Trahamentu durante oranan di sosiegu di e trahadó;
Traha mas tantu ora ku e máksimo durashon di trabou permití
sea pa dia òf pa siman.
Kompensashon pa overtaim
E kompensashon pa overtaim ta suma den kaso di:
Kompensashon (inkl.suèldo)
- Surpasá
durashon di trabou máksimo (pa dia òf despues di
4 siman)
150%
- Overtaim
durante pousa
150%
- Overtaim
riba parti di dia liber segun roster
175%
- Overtaim
riba dia di sosiegu
200%
- Overtaim
riba dia di fiesta
250%
- Overtaim
den kombinashon ku trabou nokturno (solamente pa trahadónan
di skema)
175%
Luego e dunadó di trabou i e trahadó por kumbiní
por eskrito ku na luga di pago ku sèn, ta paga overtaim
sea parsialmente òf kompletamente na dianan liber (“time
back”) a rason di e persentahenan ariba menshona.
Pa hotel-, restaurant- i casinonan ta konta otro reglanan. Mira
foyeto: “Resolushon Horeca”.
Tambe pa personal domestiko ta konta otro reglanan. Mira e foyeto:
“Flexibilisering van de Arbeidswetgeving”.
9.
Fakansi
Den dekreto di fakansi e dianan mínimo di fakansi pa aña
ta stipulá: tres biaha e kantidat di dianan di trabou pa
siman kombení. Kiermen si un hende ta traha 4 dia pa siman,
e ora ei e tin derecho riba un mínimo di 4 x 3 = 12 dia di
fakansi paga. Sinembargo un trahadó ku ta traha seis dia
pa siman tin derecho riba no mas ku 15 dia di fakansi. Naturalmente
semper por kumbiní mas. Durante dianan di vakashon mester
sigui paga e suèldo. Mester duna mitar di e dianan di fakansi
sin interupshon. Pago di fakansi ta solamente pèrmití
na ora di terminashon di kombenio di trabou (mira foyeto fakansi
i dianan di fiesta).
10. Terminashon di kombenio di trabou
Por terminá un kombenio di trabou di e siguiente manera:
a.
Ku aprobashon (konsentimentu) mutuo
Partidonan por kombení pa tèrminá
un kombenio di trabou ku aprobashon mutuo bou di algun kondishon.
b.
Ora e trahadó muri
Un kombenio di trabou entre dunadó di trabou i trahadó
ta tèrminá outomátikamente ora e trahadó
muri. Sinembargo, ora e dunadó di trabou muri, un kombenio
di trabou no ta tèrminá outomátikamente.
c.
Ora kontrato pa un periodo definí a vense
Un kombenio di trabou pa tempu definí ta tèrminá,
si no a kombení nada otro, outomátikamente si e tempu
kombení a pasa. Esei kier men, ku previo pre-aviso ("opzegging")
no ta nesesario, si no a kombení esei.
Si
un kombenio di trabou pa tempu definí kontinuá silensiosamente
òf keda prolongá eksplisitamente no mester di previo
pre-aviso pa tèrminá e kombenio aki. Un kombenio di
trabou pa tempu definí ku a wòrdu prolongá
(te ku e di tres kontrato) tambe ta termina outomatikamente.
d.
Anulashon dor di hues.
E kombenio por terminá tambe dor ku hues ta anulá
e kombenio riba petishon di un di e dos partidonan a base di motibunan
importante. Esun ku a pidi e anulashon tin biaha mester paga indemnizashon
na e otro partido.
e.
Terminashon durante periodo di prueba
Durante periodo di prueba semper por terminá es
kombenio sin ku mester duna pre-aviso i paga indemnisashon.
f.
Retiro inmediato
Tantu un trahadó komo un dunadó di trabou
por terminá un kombenio inmediatamente pa motibunan urgente.
E retiro mester tuma lugá inmediatamente i mester partisipá
e motibu urgente mes ora na e otro partido.
g.
Pre-aviso ("opzegging")
Por terminá un kombenio di trabou mediante aviso
adelantá.
Mester tene kuenta ku e dia di aviso i e periodo di aviso. E dia
di aviso (=dia di terminashon) ta e dia riba kua e kombenio di trabou
ta termina a konsekuensia di pre-aviso (pues no e dia riba kua e
pre-aviso a tuma luga). Awendia aviso por wòrdu duna riba
kualkier dia, a menos si por eskrito tin algu otro kumbiní.
E periodo di pre-aviso ta kuminsa kana for di e dia riba kua e pre-aviso
a tuma luga. Pues den kaso di un periodo di pre-aviso di un luna,
e relashon di trabou ta terminá entrante 21 di aprel si pre-aviso
a tuma luga riba 20 di mart.
E periodo
di pre-aviso ku un dunadó di trabou mester tene na kuenta
ta dependé di e durashon di e relashon di trabou. Si e relashon
di trabou riba e dia di aviso:
1.
a dura menos ku sinku aña: e periodo ta un luna;
2. a dura sinku aña òf mas, pero menos ku dies aña:
e periodo ta dos luna;
3. a dura dies aña òf mas, pero menos ku diessinku
aña: e periodo ta tres luna;
4. a dura mas ku diessinku aña: e periodo ta kuater luna.
E periodo
di pre-aviso pa e dunadó di trabou por wòrdu hasi
mas kòrtiku solamente pa medio di kontrato kolektivo. Prolongáshon
por tuma lugá solamente pa medio di un kombenio por eskrito.
E periodo di pre-aviso pa e trahadó (tantu pa esun ku ta
kobra pa luna, siman òf quinsena) entrante 1 ougùstùs
2000 ta un luna. E termino aki por wòrdu hasi mas kòrtiku
òf prolongá pa medio di un kombenio por eskrito. E
periodo di aviso pa e trahadó no mag di wòrdu alargá
mas ku seis luna.
Entrante 16 sèptèmber 2000 permit pa retironan individual
na Kòrsou solamente te nesesario den e siguiente ramonan
di empresa:
-
Servisio Komersial, ku eksepshon di aktividatnan di bien i kòmpùiter
i aktividatnan parentá;
- Enseñansa
(ku eksepshon di institutonan internashonal pa enseñansa
komersial);
-
Kuido mediko i trabou sosial;
-
Sobra servisionan sosial i personal;
-
Organisashonnan i entidatnan èkstra teritorial.
Pa
e sobra teritorionan Insular ta konta ainda ku den tur ramonan di
empresa e dunadó di trabou mester di permit pa por termina
e relashon di trabou.
11. Cessantía
Ora retirá un trahadó fuera di su kulpa, e tin derecho
riba pago di cessantía. Pago di cessantía ta un solo
pago basa riba e kantidat di añanan di trabou.
E komposishon
di cessantía ta lo siguiente:
pa
e promé te ku di dies aña di servisio: un siman di
pago pa kada aña;
di diesun te ku di binti aña di servisio: un siman i un kuart
pa kada aña;
di binti-un aña p'ariba dos siman pa kada aña di servisio;
(pa mas detaye mira foyeto pago di cessantia).
|